Festiwal Kultur to nowe wydarzenie na kulturalnej mapie Gliwic, które zaprasza mieszkańców do odkrywania bogactwa tradycji, historii i współczesności społeczności współtworzących tożsamość miasta.
Przez trzy dni Gliwice staną się przestrzenią spotkań z kulturą mniejszości niemieckiej, ormiańskiej, ukraińskiej, żydowskiej, kresowej, śląskiej i romskiej. W programie znajdą się koncerty, debaty, spacery historyczne, zwiedzanie wystaw, pokazy filmowe, gra miejska oraz rodzinne warsztaty i animacje. To okazja, by spojrzeć na miasto z nowej perspektywy – przez pryzmat różnorodności kultur jego mieszkańców, ich opowieści, muzyki, języka, sztuki i codziennych doświadczeń.
PROGRAM:
7 sierpnia
Ruiny Teatru Victoria
19:00 – koncert Maniucha i Ksawery
20:30 – dyskusja „Śląsk w oczach jego mieszkańców” – Mikrokosmosy (TVP) i Roobens z Bytomia
8 sierpnia
10:00 | Dom Pamięci Żydów Górnośląskich, ul. Poniatowskiego 14
spacer szlakiem Horsta Bienka po Zatorzu
12:00 | Dom Pamięci Żydów Górnośląskich, ul. Poniatowskiego 14
zwiedzanie wystawy czasowej „Przystanek Gliwice. Leopold Socha, Stefan Wróblewski i Ocaleni z lwowskiego getta”
13:30 | Dom Pamięci Żydów Górnośląskich, ul. Poniatowskiego 14
zwiedzanie wystawy stałej „Żydzi na Górnym Śląsku”
14:00-17:00 | Biuro Festiwalowe, ul. Zwycięstwa 36
warsztaty i animacje
Ruiny Teatru Victoria
17:30 – wystawa Kresowianie z Bojkowa, dyskusja i pokaz filmu Ostatni Kresowianie
20:00 – dyskusja rozmowa z Nairą Ayvazyan o kulturze ormiańskiej
20:20 – pokaz filmu “Barwy Granatu” Siergiej Paradżanow
9 sierpnia
10:00 | ul. Na Piasku
oprowadzanie po cmentarzu Żydowskim – Seweryn Botor
11:00 | Skwer Dessau przy fontannie
gra miejska „W poszukiwaniu śladów Gleiwitz”
16:00 | Aleja Przyjaźni 18
Wieczór z Romami – koncerty Gipsy Boys Junior i Romane Cierchenia, wystawa, pokaz taneczny, kuchnia romska
7 sierpnia
🔵 Koncert Maniucha i Ksawery
Maniucha i Ksawery to dialog dwóch muzycznych światów, które odnajdują wspólny język w tradycji i improwizacji. Fundamentem ich twórczości są pieśni Polesia – przekazywane przez pokolenia opowieści o rytmie natury, codziennym życiu, miłości, pracy i obrzędach. Materiał ten wyrasta z wieloletnich badań terenowych Maniuchy, podczas których dokumentowała śpiew i pamięć najstarszych mieszkanek ukraińskich wsi, sięgając także do archiwalnych zapisów z pogranicza polsko-ukraińskiego. Repertuar duetu obejmuje pieśni wiosenne, żniwne, weselne, miłosne, dziadowskie, kolędy i kołysanki. Zestawione razem układają się w muzyczną opowieść o cykliczności życia człowieka i przyrody. Maniucha Bikont i Ksawery Wójciński są laureatami Turnieju Muzyków Prawdziwych oraz Nagrody Specjalnej im. Czesława Niemena na Festiwalu Polskiego Radia „Nowa Tradycja”. Ich debiutancki album „Oj borom, borom” interpretuje archaiczne pieśni zachodniego Polesia, łącząca tradycję z współczesnym językiem improwizowanej muzyki.
🔵 Dyskusja: „Śląsk w oczach jego mieszkańców”
Jak młode pokolenie patrzy dziś na Górny Śląsk? Czy przemysł i górnictwo nadal są ważnym elementem regionalnej tożsamości? Co dalej z godką i w jaki sposób odkrywać Śląsk na nowo? Podczas spotkania porozmawiamy o współczesnym obliczu regionu, jego przemianach oraz o miejscach, które – choć często mijane na co dzień – budują jego wyjątkowy charakter. Familoki, hałdy, szyby górnicze i poprzemysłowe krajobrazy staną się punktem wyjścia do rozmowy o pamięci, tożsamości i przyszłości Górnego Śląska. W dyskusji udział wezmą Mateusz Ledwig (Roobens z Bytomia) – twórca internetowy popularyzujący śląską kulturę i gwarę, Kamil Nowak i Zuzanna Czyż – autorzy programu „Mikrokosmosy” emitowanego w TVP Katowice, poświęconego odkrywaniu niezwykłych miejsc i historii regionu. Spotkanie poprowadzi Kamil Iwanicki, autor książek „Familoki. Śląskie mikrokosmosy” oraz „Śląsk, którego nie ma”, związany z Centrum Kultury Victoria. Dyskusja będzie okazją do rozmowy o współczesnej śląskiej tożsamości, lokalnym dziedzictwie oraz nowych sposobach opowiadania o regionie.
8 sierpnia
🔵 Spacer szlakiem Horsta Bienka po Zatorzu
🔵 Zwiedzanie wystawy czasowej „Przystanek Gliwice. Leopold Socha, Stefan Wróblewski i Ocaleni z lwowskiego getta”
To poruszająca opowieść o ludziach, którzy w czasach niewyobrażalnego okrucieństwa potrafili ocalić drugiego człowieka. O tych, którzy przeżyli. O tych, którzy pomagali, ryzykując własnym życiem. I o tych, których wojenne drogi po latach zaprowadziły właśnie do Gliwic. Na wystawie odkryjecie losy odtworzone z dokumentów, relacji i osobistych zapisków. Poznacie mniej znane wątki historii Leopold Socha i Stefan Wróblewski oraz historie Ocalonych, którzy po wojnie próbowali odnaleźć nowe życie.
Więcej informacji: https://muzeum.gliwice.pl/pl/wydarzenia/spotkanie-przystanek-gliwice-leopold-socha-stefan-wroblewski-i-ocaleni-z-lwowskiego-getta
🔵 Zwiedzanie wystawy stałej „Żydzi na Górnym Śląsku”
Oryginalne, zachowane w niewielkiej liczbie judaika górnośląskie oraz rozliczne dokumenty i ilustracje związane z historią Żydów Górnośląskich – unikatowe i w większości przedstawiane publicznie po raz pierwszy. Prezentacja, wizualna i tekstowa, wszystkich synagog górnośląskich – w większości już nieistniejących – oraz cmentarzy żydowskich znajdujących się na terenie regionu. Życiorysy i dorobek kilkudziesięciu najbardziej znaczących przedstawicieli żydowskiej społeczności: przemysłowców, ludzi nauki, kultury, a także najwybitniejszych rabinów górnośląskich. To tylko wybrane wątki, jakie przybliży z dawna oczekiwana wystawa stała Żydzi na Górnym Śląsku.
Więcej informacji: https://muzeum.gliwice.pl/pl/wystawa/zydzi-na-gornym-slasku
🔵 Warsztaty i animacje (wystawa pt. „Jezderkusie, czyli niełatwa historia Górnego Śląska”)
Górny Śląsk to kraina kontrastów. Wielkie zakłady przemysłowe sąsiadują tu z polami uprawnymi i szumiącymi lasami, a w cieniu nowoczesnych wieżowców stoją osiedla robotnicze z czerwonej cegły. To tętniące życiem miasta, które wydają się nie mieć początku i końca, zlewają się w jedną wielką metropolię a także senne miasteczka, spokojne wioski i stare pałace. To setki stawów, jezior, dziesiątki rezerwatów przyrody, łagodne zbocza gór i ukryty głęboko pod ziemią tajemniczy labirynt podziemnych wyrobisk górniczych, przez które ziemia trzęsie się tu częściej i mocniej niż w innych rejonach Polski. Jeśli chcecie poznać Górny Śląsk i jego fascynującą historię, zapraszamy do zapoznania się z wyjątkową wystawą pt. „Jezderkusie, czyli niełatwa historia Górnego Śląska”. Niełatwą historię i tradycje opisała Monika Rosenbaum a o piękną oprawę graficzną zadbała Darya Hancharova. To prawdziwa uczta dla oka i ucha. Gorąco polecamy zarówno książkę „Jezderkusie, czyli nie łatwa historia Górnego Śląska” jak i jej cyfrową odsłonę w „Muzeum online” (www.muzeum.haus.pl) najmłodszym czytelnikom i czytelniczkom oraz ich opiekunom i opiekunkom.
Warsztaty rodzinne „Jezderkusie”
Wszystko zaczęło się od dwujęzycznej (polsko-niemieckiej) publikacji książkowej zatytułowanej „Jezderkusie! Czyli niełatwa historia Górnego Śląska” autorstwa Moniki Rosenbaum, z ilustracjami Daryi Hancharovej. Publikacja została wydana przez Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej. „Jezderkusie” to w śląskiej godce pełne emocji zawołanie „o rety!”, „o jejku!”. Warsztaty przybliżą najmłodszym wielokulturowość regionu, śląskich tradycji, pojęć takich jak familok, a nawet lokalnej prehistorii w tym śląskich dinozaurów. Spotkanie jest pełne humoru i twórczej pracy plastyczno-historycznej. A dowodem na to niech będzie ten cytat edukatorki: „Dzieci jak zawsze wiedzą najlepiej i pięknie zobrazowały to, co dla dorosłych bywa trudne”.
Prowadzenie: Małgorzata Makowska, edukatorka, nauczycielka, menedżerka projektów w DWPN
Warsztat „Animacje językowe z Bilingua”
Unikalna propozycja edukacyjna realizowana przez Sabinę Szwedę-Godoń, koordynatorkę flagowego projektu Domu Współpracy Polsko-Niemieckiej. Spotkanie odbywa się w ramach ogólnopolskiej kampanii „Bilingua – łatwiej
z niemieckim!”, która od niemal 20 lat promuje polsko-niemiecką dwujęzyczność jako kluczową kompetencję przyszłości. Warsztaty w innowacyjny sposób łączą aktywną naukę języka niemieckiego z odkrywaniem historii i bogatej kultury mniejszości niemieckiej na terenach pogranicza kulturowego np. Dolnego i Górnego Śląska, Warmii i Mazur czy Wielkopolski. Program spotkania opiera się na metodzie animacji językowej, która angażuje uczestników i uczestniczki poprzez zabawę i interakcję, a jednocześnie przybliża im regionalne dziedzictwo. Podczas warsztatów wykorzystywane są autorskie materiały edukacyjne oraz polsko-niemieckie magazyny dla dzieci, takie jak KEKS i bäm! To nie tylko trening językowy, ale także inspirująca lekcja wielokulturowości, budująca mosty między pokoleniami, kulturami i regionami.
Prowadzenie: Aneta Lechocka i Natalia Buhl, doradczynie językowe Bilingua z DWPN.
🔵 Wystawa Ostatni Kresowianie z Bojkowa, dyskusja i pokaz filmu Ostatni Kresowianie
Do poniemieckiego Schönwaldu (dzisiejszego Bojkowa) zaczęli przybywać ludzie, którzy stracili wszystko poza pamięcią. Przynieśli ze sobą język, wiarę, obyczaje i twarze naznaczone historią, jakiej nikt z nas już nie doświadczy. W Ruinach Teatru Vitoria, spotkamy ostatnich świadków tamtego świata. Projekt zrealizowany przez młodzież z grupy fotograficznej „Aczkolwiek”, działającej przy Młodzieżowym Domu Kultury w Gliwicach, pod artystyczną opieką Sebastiana Michałuszka i przy współpracy Krzysztofa Kruszyńskiego.
Wystawa fotografii
Ok. 24 tablice z portretami i historiami mieszkańców Bojkowa urodzonych na dawnych Kresach Wschodnich. Twarze naznaczone czasem, dzieciństwem naznaczonym wojną i wysiedleniem, ale też siłą, godnością i spokojem.
Pokaz filmu dokumentalnego
„Ostatni Kresowianie z Bojkowa” w reżyserii Denisa Tarko i Szymona Sekuły — intymny zapis rozmów przeprowadzonych w domach bohaterów projektu.
- Krzysztofa Kruszyńskiego — inicjatora projektu, społecznika związanego z Bojkowem od urodzenia
- Zygmunta Partyki — od 2011 roku prezesa Gliwickiego Oddziału Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich
- Sebastiana Michałuszka — opiekuna artystycznego projektu
- oraz młodzieży, która fotografowała i nagrywała bohaterów wystawy
Rozmowa będzie okazją, by przybliżyć losy Kresowian osiadłych w Bojkowie — skąd pochodzili, jak wyglądało ich dzieciństwo naznaczone wojną, okupacją i przymusowym wysiedleniem, oraz jak przez dekady budowali swoją tożsamość na śląskiej ziemi, z dala od stron rodzinnych. To także rozmowa o tym, czym były i czym są dziś Kresy — sześć wieków wielokulturowej historii Rzeczypospolitej, o których pamięć wciąż domaga się ocalenia, zanim odejdą jej ostatni świadkowie.
Projekt inspirowany był twórczością Zofii Rydet i jej „Zapisem socjologicznym”.
🔵 Rozmowa z Nairą Ayvazyan o kulturze ormiańskiej
🔵 Pokaz filmu „Barwy Granatu” Siergiej Paradżanow
Historia prowadzi widza przez całe życie bohatera – od dzieciństwa aż po śmierć. Zmieniają się miejsca, w których przebywa: rodzinny dom ustępuje miejsca dworowi królewskiemu, a ten z kolei klasztorowi. Każdy etap istnienia zostaje przedstawiony nie poprzez tradycyjną fabułę, lecz za pomocą gęstych od symboliki, poetyckich obrazów. Zafascynowanie literaturą i nauką, tragiczna miłość do córki władcy oraz wybór życia zakonnego stają się elementami opowieści o dojrzewaniu artysty i cenie, jaką płaci za własną wrażliwość. Inspiracją dla filmu była biografia XVIII-wiecznego ormiańskiego poety Sajat-Nowy (Harutiuna Sajadiana), jednego z najwybitniejszych przedstawicieli tradycji aszuchów – wędrownych śpiewaków i poetów. Paradżanow nie próbuje jednak odtworzyć jego losów w realistyczny sposób. Zamiast klasycznej biografii proponuje wizualny poemat, w którym symbole, rytuały i odniesienia do ormiańskiej kultury tworzą wielowymiarową refleksję nad sztuką, pamięcią i duchowością. Powstało w ten sposób dzieło całkowicie wymykające się regułom kina biograficznego i zarazem jedno z najważniejszych osiągnięć reżysera po Cieniach zapomnianych przodków.
Film powstał w Erywaniu w okresie, gdy radziecka polityka kulturalna ponownie zaczęła zaostrzać kontrolę nad twórczością artystyczną. Choć projekt uzyskał zgodę na realizację, ukończona wersja została uznana za zbyt hermetyczną i niezrozumiałą dla widza. W efekcie obraz poddano ingerencjom – skrócono go, zmieniono montaż, a także odebrano mu pierwotny tytuł Sajat Nova. Tak zmodyfikowany film trafił do ograniczonej dystrybucji i szybko zniknął z ekranów. Mimo tych zmian zachował jednak swój niezwykły charakter: pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów kina, w którym każdy kadr przypomina autonomiczne dzieło malarskie. Dla Paradżanowa konflikt z cenzurą okazał się początkiem wieloletnich prześladowań. Kolejne projekty nie otrzymywały zgody na realizację, a w 1973 roku reżyser został aresztowany i skazany na pięć lat kolonii karnej. Zwolniono go przed upływem wyroku dzięki szerokiej akcji protestacyjnej prowadzonej przez środowiska artystyczne na całym świecie. Do pracy za kamerą powrócił dopiero po piętnastu latach, realizując Legendę o Twierdzy Suramskiej (1984), która zakończyła jego najdłuższy okres przymusowego milczenia twórczego.
Pokaz filmu dzięki: Fondazione Cineteca di Bologna
9 sierpnia
🔵 Oprowadzanie po cmentarzu Żydowskim – Seweryn Botor
🔵 Gra miejska „W poszukiwaniu śladów Gleiwitz”
Przespacerujemy się ulicami Gliwic, poszukując ukrytych śladów Gleiwitz, wciąż możliwych do odnalezienia we współczesnej przestrzeni miejskiej. Zapoznamy się z nieoczywistą, a niejednokrotnie zapomnianą historią naszego miasta, odszyfrowując wyłaniające się spod warstw tynku dawne reklamy, a także oznaczenia handlowe, które zachowały się na fasadach kamienic. Prześledzimy ozdobnie zapisane inicjały, mówiące wiele o właścicielach budynków, a także zajrzymy w zaułki oraz podwórza, poszukując śladów po dawnych przedsiębiorstwach czy restauracjach. Start – skwer Dessau, przy fontannie Chłopca z Łabędziem. Meta – Centrum Kultury Victoria, Aleja Przyjaźni.
🔵 Wieczór z Romami – koncerty Gipsy Boys Junior i Romane Cierchenia, wystawa, pokaz taneczny, kuchnia romska
W programie znajdzie się wystawa prezentująca historię, dziedzictwo oraz bogactwo kultury romskiej. Uczestnicy będą mogli również wysłuchać koncertów w wykonaniu dwóch zespołów muzycznych, a całość wydarzenia poprowadzą doświadczeni prowadzący, którzy zadbają o jego wyjątkową atmosferę. Jednym z głównych punktów programu będzie pokaz taneczny zespołu Romane Cierchenia, działającego przy Świetlicy Integracyjnej „Pod Lipami” przy Zespole Szkolno-Przedszkolnym nr 12. Uczestnicy będą mieli także okazję spróbować tradycyjnych potraw kuchni romskiej.
Organizacja: Miasto Gliwice, CKV
Partnerzy: Muzeum w Gliwicach, Śląska Sieć Metropolitalna, Hotel Qubus
Festiwal powstaje we współpracy z lokalnymi instytucjami, organizacjami społecznymi oraz przedstawicielami środowisk i mniejszości narodowych. W organizację wydarzenia zaangażowani są m.in. Muzeum w Gliwicach, Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, Towarzystwo Miłośników Kresów, artyści, edukatorzy i badacze. Wśród najważniejszych wydarzeń znajdą się koncert Maniuchy i Ksawerego, debata o śląskiej tożsamości, spotkania poświęcone historii Kresowian i Żydów Górnośląskich, projekcja kultowego filmu „Kwiat Granatu”, miejska gra tropiąca ślady dawnego Gleiwitz oraz pełen energii finał z muzyką i kulturą romską. Festiwal Kultur to święto różnorodności, dialogu i wspólnego odkrywania historii miasta – wydarzenie, które łączy ludzi, inspiruje do poznawania siebie nawzajem i pokazuje, że wielokulturowość od zawsze była jednym z największych atutów Gliwic.